پس از شهادت پدر بزرگوارش ، و هلاكت هارون ، و پايان كار امين ، مأمون زمام خلافت را به دست آورد ، در اين هنگام تندباد حوادث ، مصيبتهاى تازه‌اى را متوجّه امام هشتم عليه السّلام ساخت ، آن چنان كه تا در حيات بود ، زندگى او با رنجى گران و توانفرسا آميخته بود . مأمون بنا به موقعيّتهاى خاصّ سياسى كه شرح آن را در خلال اين بررسى خواهيم نگاشت ، بر آن شد كه امام عليه السّلام را ميان خود و عبّاسيان در بغداد از طرفى ، و علويان از طرف ديگر و نيز ميان خويش و شيعيان در خراسان ، وسيله معامله قرار دهد . از اين رو به بازى كناره‌گيرى از خلافت و پيشنهاد آن به امام عليه السّلام دست زد ، كه با امتناع آن حضرت روبرو شد ، سپس موضوع ولايتعهدى را پيش كشيد ، و امام عليه السّلام را به قبول آن مجبور ساخت . در اين جا ضرورى است ما از برخى مسائل كه به حالت ابهام مانده و بر اثر آن بعضى از تاريخ‌نگاران و پژوهشگران دچار خطا و اشتباه شده و بطور سطحى و كوركورانه به مطالعه آنها پرداخته و نتوانسته‌اند زحمت غور و بررسى را بر خود هموار ، و عميقانه آنها را تحليل كنند و به نتايج مطلوب دست يابند پرده برداريم . و نيز شايسته است اشاره كنيم : هنگامى كه مأمون كناره‌گيرى خود را از خلافت ، و پذيرش آن را به امام عليه السّلام پيشنهاد كرد ، و با امتناع امام عليه السّلام روبرو شد ، و نيز در آن موقع كه آن حضرت عليه السّلام را به قبول ولايتعهدى مجبور ساخت ، امام هشتم عليه السّلام از هدفى كه مأمون در اين نقشه داشت ، عميقا آگاه بود و به خوبى مىدانست كه او در پيشنهاد خود صادق نيست ، و كاملا توجّه داشت كه مأمون در كار انجام دادن يك بازى سياسى است كه بايد در مدّت مشخّصى آن را ايفا كند ، اين بازى را ضرورتهاى سياسى كه حكومتش را تهديد مىكرد به وجود آورده بود و مأمون سرنوشت خود را در گرو دفع آن مىديد . مأمون در اين بازى سياسى با مهارت و استوارى اقدام كرد ، و توانست در قلمرو حكومت خود آرامشى برقرار كند ، كه به اعتقاد ما ، اگر ايفاى اين نقش نبود ، امر خلافت او استقرار پيدا نمىكرد چنان كه شرح آن خواهد آمد ، و بالاخره در پايان اين بازى سياسى ، آنچه را كه انتظار آن مىرفت ، انجام داد . چون ما برآنيم ، كه از چگونگى زندگى امام هشتم عليه السّلام آگاهى كاملى به دست دهيم ، اضافه بر شرح قضايايى كه بدانها اشاره شد ، جنبه‌هاى ديگر زندگانى آن امام بزرگوار عليه السّلام را نيز شرح خواهيم داد . تا تصوير كاملى از ابعاد مختلف دوران حيات آن حضرت عليه السّلام در پيش روى خوانندگان قرار گيرد .